Agrivoltaika – technologia o podwójnej funkcji
Agrivoltaika łączy produkcję energii elektrycznej z fotowoltaiki z uprawą roślin lub wypasem zwierząt na tej samej powierzchni. Moduły PV mogą być umieszczone nad uprawami lub w rzędach przedzielonych pasami roślin. Ta podwójna funkcja nie eliminuje jednak konfliktów o zagospodarowanie przestrzeni – nadal dyskutowane są kwestie produktywności rolniczej, wpływu na krajobraz i podziału korzyści.
Badanie społecznej akceptacji we Włoszech
12 października w czasopiśmie „Renewable Energy Focus” opublikowano wyniki badania dotyczącego społecznej akceptacji agrivoltaiki wśród osób niezwiązanych z branżą. Autorami są Mirella de Falco, Alessandro Milani, Marino Bonaiuto, Alessandra Scognamiglio i Mauro Sarrica z Uniwersytetu Sapienza w Rzymie, Uniwersytetu w Padwie oraz ENEA. Badanie przeprowadzono online w listopadzie 2024 r., gdy agrivoltaika była jeszcze mało rozpowszechniona. Próba 849 osób nie jest reprezentatywna dla populacji Włoch: 68,6% mieszkało na obszarach miejskich, 23,1% w strefach pośrednich, a tylko 8,3% na terenach wiejskich; 47,8% miało od 18 do 24 lat. Wyniki odzwierciedlają więc oczekiwania głównie mieszkańców miast, a nie poparcie społeczności, które hostują lub będą hostować instalacje.
Co liczy się najbardziej?
Obywatele oceniając agrivoltaikę przywiązują większą wagę do korzyści środowiskowych i wpływu na gospodarkę wiejską niż do szczegółów technicznych instalacji. Istotne są również zaufanie do podmiotów promujących technologię, sprawiedliwość procedur decyzyjnych oraz obawa przed przekształceniem znanego krajobrazu.
Naukowcy wyróżniają trzy grupy czynników: przekonania o technologii, przekonania o kontekście jej wprowadzenia oraz przekonania osobiste. Przekonania o cechach technologicznych i korzyściach z agrivoltaiki wyjaśniają same 31% różnic w ocenach. Odsetek ten wzrasta do 40%, gdy uwzględni się kontekst: legitymizację polityk wsparcia, postrzeganą sprawiedliwość procedur decyzyjnych i zaufanie do aktorów techniczno-naukowych i politycznych. Model wyjaśnia 45% różnic, włączając czynniki osobiste, takie jak postrzegane społeczne poparcie dla agrivoltaiki, poczucie indywidualnej odpowiedzialności, deklarowany poziom wiedzy i obawy o przyszłe przekształcenia krajobrazu. Wskaźniki te nie oznaczają, ilu obywateli popiera agrivoltaikę, lecz w jakim stopniu badane czynniki wyjaśniają różnice w ich postawach.
Wśród czynników „technologicznych” dominują dwie oceny: postrzegany wkład w globalną zrównoważoność (np. ochrona środowiska) oraz w lokalną zrównoważoność (np. zatrudnienie i waloryzacja rolnictwa). Na skali od 1 do 7 uzyskały średnie oceny 5,19 i 4,86; zgodność rolnicza zatrzymała się na 4,27, a infrastrukturalna na 4,38. Są to zawsze percepcje, a nie pomiary rzeczywistych efektów. Oczekiwane korzyści środowiskowe i społeczno-ekonomiczne są silniej związane z pozytywnymi ocenami niż zgodność rolnicza czy sieciowa. Zgodność z infrastrukturą, w szczególności z wiejską siecią elektryczną, nie wykazuje natomiast statystycznie istotnego związku z oceną oczekiwanych wyników agrivoltaiki.
Sprawiedliwe procedury i kompetencje naukowe
Obok cech agrivoltaiki liczy się sposób podejmowania decyzji. Postrzegana legitymizacja polityk i sprawiedliwość procedur wiążą się z korzystniejszymi ocenami. Średni wynik dla sprawiedliwości, obejmujący także przekonanie, że obywatele są wysłuchiwani, wyniósł 3,52 na 7 – mniej niż dla legitymizacji (4,98). Zaufanie różni się w zależności od rozmówcy. Eksperci techniczno-naukowi, tacy jak instytuty badawcze, firmy energetyczne i stowarzyszenia rolnicze, uzyskali średnią 4,13 na 7. Dla przedstawicieli politycznych i instytucji, takich jak ministerstwa, regiony i gminy, wartość spada do 2,97. W modelach statystycznych zaufanie do pierwszych wiąże się z większą akceptowalnością, podczas gdy zaufanie do drugich nie wnosi istotnego pozytywnego wkładu w modelu ogólnym. Nie oznacza to, że instytucje są nieistotne: legitymizacja i sprawiedliwość procedur pozostają związane z akceptowalnością. Zdaniem autorów, aby przybliżyć technologię, skuteczniejsze może być zaangażowanie wiarygodnych ekspertów z terenu niż opieranie się głównie na politykach. Rozróżnienie to jest ważne także dla zrozumienia protestów przeciwko konkretnym instalacjom. Sprzeciw wobec agrivoltaiki nie wynika bowiem z prostego odrzucenia instalacji blisko domu, ale może rodzić się z konkretnych kwestii, takich jak własność i wykorzystanie gruntów, możliwość udziału społeczności lokalnych w decyzjach i sposób dystrybucji korzyści ekonomicznych. Sprawiedliwość terytorialna dotyczy dystrybucji kosztów i korzyści oraz wartości, jaką społeczności przypisują miejscom.
„Utracony krajobraz” jeszcze przed pracami
Wśród czynników osobistych jednym z głównych elementów związanych z mniejszą akceptowalnością jest „solastalgia antycypacyjna”, czyli dyskomfort odczuwany dziś na myśl o przyszłej zmianie uznanego za bliski i cenny krajobrazu. Perspektywa przekształcenia może wiązać się z mniej korzystną oceną nawet bez bezpośredniego doświadczenia instalacji. Badacze zadali pięć pytań o obawy dotyczące krajobrazu: średni wynik to 3,86 na 7. Uwzględniając wszystkie czynniki razem, związek z akceptowalnością jest negatywny, podobnie jak z zamiarem wspierania agrivoltaiki, ale nie z skłonnością do kupowania lub płacenia więcej za produkty rolne. W przeciwnym kierunku działają normy społeczne: przekonanie, że osoby odniesienia lub ogólnie zbiorowość aprobują agrivoltaikę, wiąże się z bardziej przychylną postawą wobec tej technologii. Nie stwierdzono natomiast statystycznie istotnej relacji między tą postawą a deklarowanym poziomem wiedzy o agrivoltaice. Średni wynik deklarowanej wiedzy to zaledwie 2,03 na skali od 1 do 7 i nie wykazuje istotnych związków także z intencjami behawioralnymi. Wiedzę rzeczywistą sprawdzono siedmioma pytaniami prawda/fałsz, ale wyłączono ją z głównych modeli, ponieważ wyniki były zbyt skupione w górnej części skali, a część poprawnych odpowiedzi mogła być przypadkowa. Nie można z tego wnioskować, że informowanie jest bezużyteczne – jedynie, że w tej próbie poczucie bycia poinformowanym nie wiązało się z większym poparciem.
Przychylna ocena nie zawsze oznacza wsparcie projektu
Pozytywna postawa nie implikuje automatycznie woli wsparcia projektu. Badanie rozróżnia akceptowalność, czyli ogólną ocenę technologii, od akceptacji mierzonej intencjami behawioralnymi. Pierwszy wskaźnik ma średnią 4,51 na 7; zamiar publicznego wspierania agrivoltaiki wynosi 3,96. Deklarowana gotowość do wyboru produktów uprawianych w instalacjach agrivoltaicznych wzrasta natomiast do 5,22. Respondenci wskazali też, ile byliby skłonni dopłacić za cukinię z upraw agrivoltaicznych: średnia odpowiedź to około 31 centów, mediana 20, w przedziale od zera do jednego euro. Gotowość do zapłaty zbadano jednak tylko jednym pytaniem, a modele statystyczne wyjaśniają jedynie minimalną część różnic między odpowiedziami. Kupowanie warzyw wyprodukowanych pod modułami nie jest równoznaczne z akceptacją instalacji blisko domu. Ponadto badanie utrwala jeden moment, nie śledząc opinii w czasie ani nie badając bezpośrednio zainteresowanych społeczności. Nie mierzy więc wyniku konfliktów terytorialnych ani skuteczności konkretnych form zaangażowania. Aby wzmocnić poparcie, autorzy proponują dokumentowanie weryfikowalnymi przykładami ochrony gleby, bioróżnorodności i działalności rolniczej, angażowanie lokalnych kompetencji i otwarte mierzenie się z obawami o krajobraz. Są to jednak „hipotezy komunikacyjne do zbadania ze społecznościami goszczącymi, a nie wskazówki do lokalizacji konkretnych projektów” – precyzują Mirella de Falco, badaczka z Sapienzy, i pozostali autorzy. Innymi słowy, wyjaśnianie oczekiwanych korzyści może sprzyjać ogólnej akceptowalności technologii, ale dla rzeczywistej akceptacji konkretnego projektu trzeba również wykazać je w danym terenie i skonfrontować się z tymi, którzy odczują przekształcenia.
Źródło: QualEnergia
Fot. qualenergia.it
